Martovski pogrom nad Srbima na Kosovu i Metohiji 2004. godine predstavljao je jedan od najtežih talasa nasilja nad srpskim stanovništvom nakon sukoba 1999. godine. Prema ocenama istoričara i svedoka tog vremena, nasilje koje je trajalo od 17. do 19. marta imalo je za cilj ne samo progon ljudi, već i brisanje istorijskog i kulturnog identiteta Srba na tom prostoru.
Te dane posebno pamte oni koji su kao deca bili svedoci događaja. U njihovim sećanjima ostali su prizori zapaljenih kuća, dim koji se uzdizao iz čitavih naselja, plač prognanih porodica i strah koji je, kako kažu, bio nezapamćen. Mnogi ističu da su slike iz tih dana ostale trajno urezane u njihovo pamćenje.
Jedan od svedoka opisao je atmosferu tih dana rečima da nikada u životu nije osetio takav intenzitet straha. „Gledao sam kako gore kuće mojih komšija, rođaka i prijatelja sa kojima sam se svakodnevno igrao. Plač njihovih majki i sestara, dim koji se dizao iz kuća zahvaćenih plamenom – to su prizori koji se nikada ne zaboravljaju“, naveo je on.
Istoričari ukazuju i na promene u odnosu prema srpskom kulturnom nasleđu kroz istoriju. Podseća se da su u 19. veku, nakon ratova 1878. godine, Albanci zauzimali sela i proterivali slovensko stanovništvo, ali da pritom, prema dostupnim izvorima, uglavnom nisu dirali crkvišta, groblja i stare spomenike. Takav odnos, tvrde, promenio se u novije vreme, što je vidljivo na stanju brojnih srpskih grobalja u gradovima poput Kosovske Mitrovice i Prištine, gde danas gotovo da nema srpskog stanovništva.
Martovski pogrom 2004. godine mnogi posmatraju kao nastavak procesa koji je započeo nakon egzodusa Srba iz većih gradova 1999. godine, kada su Priština, Prizren i brojna druga mesta ostala bez velikog dela srpskog stanovništva. Događaji iz marta dodatno su ubrzali taj proces.
Prema dostupnim podacima, tokom pogroma stradalo je 19 ljudi, uništeno je oko 800 kuća, a oko 4.000 Srba bilo je primorano da napusti svoje domove. Uništeno je ili oskrnavljeno 35 pravoslavnih crkava i manastira.
Posledice su posebno vidljive u pojedinim gradovima. U Obiliću, gde je do 1999. godine živelo oko 8.500 Srba, tokom pogroma je ostalo svega oko 500, dok ih danas ima tek nekoliko. Slična situacija je i u Prištini, kao i u brojnim drugim gradovima na Kosovu i Metohiji, gde je srpsko stanovništvo svedeno na minimum.
U Čaglavici, nedaleko od Prištine, razmere promena takođe su očigledne. Pre 2004. godine u tom mestu živelo je oko 1.800 Srba, dok ih je danas oko 300.
Za mnoge Srbe na Kosovu i Metohiji 17. mart predstavlja simbol i, kako navode, „sliku Evrope na početku 21. veka“, jer međunarodne snage bezbednosti i administracija – KFOR i UNMIK – nisu uspele da spreče nasilje koje se odvijalo širom pokrajine.
Analitičari smatraju da događaji iz 2004. godine nisu bili spontani, već deo šireg procesa nasilja i pritisaka koji traje decenijama. Ističe se da svaka generacija Srba na Kosovu i Metohiji pamti neki oblik nasilja, a da se danas, osim fizičkih pretnji, suočavaju i sa institucionalnim pritiscima koji otežavaju svakodnevni život.
Zanimljivo je da pojedini nemački izvori, objavljeni kroz transkripte Haškog tribunala i prepisku visokih nemačkih zvaničnika, ukazuju da je ideja o odvajanju Kosova i Metohije razmatrana još tokom sukoba u Bosni i Hercegovini devedesetih godina.
U sukobima tokom martovskih događaja poginulo je i 11 Albanaca, uglavnom u obračunima sa međunarodnim snagama bezbednosti.
I pored velikog broja uništenih domova, verskih objekata i raseljenih ljudi, organizatori i podstrekači pogroma nikada nisu odgovarali za te događaje. Mnogim proteranim Srbima ni posle više od dve decenije nije omogućen povratak, niti je isplaćena naknada za uništenu imovinu.
